18/10/2019
Ngày 16/10/2019 tại Hà Nội, Viện Friedrich-Ebert-Stiftung (FES) tại Việt Nam và Trung tâm Phát triển và Hội nhập (CDI) tổ chức Hội thảo “Tiếp cận các biện pháp Khắc phục vi phạm Tiêu chuẩn lao động trong Chuỗi cung ứng ngành may mặc, Giày dép và Điện tử – Các biện pháp và khắc phục”. Hội thảo được tổ chức nhằm chia sẻ các kết quả chính của nghiên cứu liên quan đến Cột trụ 3 – tiếp cận biện pháp khắc phục tại ba ngành công nghiệp cơ bản tại Việt Nam: May mặc, Giày dép và Điện tử. Từ việc phân tích các kết quả nghiên cứu, một số đề xuất về biện pháp khắc phục đã được đưa ra nhằm tăng cường khả năng tiếp cận các hỗ trợ dành cho người lao động, giải quyết các vấn đề lao động hiện nay trong ba ngành nói trên.
Khai mạc Hội thảo, ông Sean O’Connell – Phụ trách về Nhân quyền của UNDP Việt Nam đã trình bày tóm lược Các quy tắc hướng dẫn về doanh nghiệp và nhân quyền của LHQ (UNGPs), lịch sử ra đời, các yếu tố chính của UNGPs, các biện pháp khắc phục. Ông Seán O’Connell cũng đề cập về những hoạt động ban đầu ở Việt Nam trong nỗ lực đào tạo nhân sự, chuẩn bị về tài liệu nhằm nâng cao năng lực về lĩnh vực này và các cam kết nhằm vạch ra một lộ trình cho kế hoạch hành động quốc gia về UNGPs tại Việt Nam.
Tại hội thảo, tác giả nghiên cứu – TS. Đỗ Quỳnh Chi (Trung tâm Nghiên cứu Quan hệ Lao động (ERC) chia sẻ các kết quả nghiên cứu liên quan đến Cột trụ 3. Kết quả nghiên cứu chỉ ra một số vấn đề nổi cộm trong chuỗi cung ứng ngành may mặc, giày dép và điện tử hiện nay, gồm có (1) Làm thêm giờ quá mức và không tự nguyện. Trên 70% doanh nghiệp vi phạm mức làm thêm giờ và trên 20% người lao động ngành điện tử bị ép làm thêm giờ và có hiện tượng người lao động bị đe dọa nếu từ chối làm thêm. Báo cáo cũng phân tích việc làm thêm giờ còn phổ biến chủ yếu do mức lương cơ bản chưa đáp ứng mức sống tối thiểu của người lao động. Lương thấp còn dẫn đến các hệ lụy như năng suất lao động giảm do làm thêm nhiều giờ và được cho là nguyên nhân của 40% các cuộc đình công. (2) Phân biệt giới vẫn phổ biến trong 3 ngành được khảo sát, theo đó, lương nữ giới thấp hơn công nhân nam 13%. 28% công nhân điện tử cho biết nhà máy có quy định cấm mang thai trong 1-2 năm đầu tiên và vẫn còn tình trạng sàng lọc lao động mang thai khi tuyển dụng.
UNGPs bao gồm 31 nguyên tắc nhằm thực hiện 03 cột trụ, gồm Cột trụ 1: Nghĩa vụ của Nhà nước về bảo vệ nhân quyền; Cột trụ 2: Trách nhiệm của doanh nghiệp về tôn trọng nhân quyền; Cột trụ 3: Nạn nhân của các vi phạm được tiếp cận các biện pháp khắc phục. Nghiên cứu cho thấy, nhà nước và doanh nghiệp đều đã có các cơ chế khắc phục để hỗ trợ người lao động báo cáo các vấn đề của mình để tìm hướng giải quyết, dù các cơ chế khắc phục chưa thực sự hoạt động có hiệu quả. Nhà nước có cơ chế khiếu nại tư pháp, cơ chế khiếu nại phi tư pháp và cơ chế khiếu nại phi nhà nước. Doanh nghiệp có các cơ chế khiếu nại như Hộp thư góp ý, Đường dây nóng, Công đoàn cơ sở, Bộ phận nhân sự và Kênh không chính thức (Nói chuyện với trưởng nhóm công nhân). 80% lao động ngành điện tử, 55% lao động ngành may mặc sử dụng kênh không chính thức để báo cáo các vấn đề họ gặp phải. Trên các kênh khiếu nại tư pháp của nhà nước, khiếu nại của người lao động tập trung vào các vấn đề như sa thải trái luật, đơn phương chấm dứt HĐLĐ và tai nạn lao động.
Kết quả nghiên cứu cho thấy 90% người lao động có khả năng thắng trong các vụ khiếu nại. Tuy nhiên, người lao động còn hạn chế tiếp cận với kênh hỗ trợ tư pháp nhà nước do một số nguyên nhân như thiếu thông tin về quy trình tư pháp, thời gian tố tụng kéo dài (khó khăn về tài chính), những quy định chưa cụ thể trong Luật. Ngày càng nhiều người lao động khi gặp vấn đề lao động có xu hướng tìm tư vấn từ các Trung tâm tư vấn pháp luật. Tuy nhiên, số Trung tâm tư vấn Pháp luật cộng đồng hiện còn rất hạn chế.
Vũ Ngọc Hà, Trung tâm Tư vấn Pháp luật Công đoàn Đồng Nai cho rằng: Các biện pháp phi tư pháp thường kéo dài thời gian không hiệu quả và không cưỡng chế, do vậy các doanh nghiệp không sợ và người lao động không tin tưởng. Trái lại, giải quyết thông qua các cơ quan đánh giá nhanh gọn, hiệu quả, được doanh nghiệp tôn trọng.
Cũng tại Hội thảo đã diễn ra Thảo luận chuyên gia về Cải thiện việc tiếp cận các biện pháp khắc phục cho người lao động trong chuỗi cung ứng, trong đó có sự tham gia của TS. Ngô Minh Hương – Giảng viên Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, bà Phạm Thị Hoàng Liên – Quản lý Điều hành, Better Work Việt Nam và ông Lê Hữu Long, Phó Chánh Thanh tra, Bộ Lao động. Thảo luận xoay quanh vấn đề làm sao để nâng cao khả năng tiếp cận của người lao động tới các cơ chế khắc phục và nâng cao hiệu quả của các cơ quan chuyên trách. Đây cũng chính là các nội dung khuyến nghị được đưa ra trong báo cáo: (1) Tăng cường số lượng, chất lượng và cách tiếp cận chủ động của các trung tâm hỗ trợ pháp lý và hòa giải viên LĐ và (2) Cải thiện hệ thống giải quyết khiếu nại tại DN và trong chuỗi cung ứng để tháo gỡ các vấn đề lao động.
